Skip Ribbon Commands
Skip to main content

Gwrthryfel

Mae radicaliaeth yng ngwaed Ceredigion ac mae ffermwyr, mwyngloddwyr a hyd yn oed cynulleidfaoedd capeli wedi ymladd dros eu hawliau. Darganfyddwch leoliadau a hanesion diddorol ar draws Ceredigion.

Gwrthryfel

Roedd mwynglawdd Esgair Mwyn wedi bod yn segur ers canrifoedd pan ddaeth Lewis Morris yno fel asiant ar ran y Goron yn 1746 a darganfod bod cyfoeth o arian a phlwm yno. Ceisiodd grwp o ddynion ac ynadon lleol ei rwystro gan fynnu nad oedd hawl ganddo i gloddio yno. Cadwyd Morris yn y ddalfa yn Aberteifi nes i’r brenin orchymyn ei ryddhau. Anfonwyd mintai o’r fyddin i warchod y pwll ar ran y Goron, ond ni ddaethpwyd ag achos yn erbyn y protestwyr. Darganfyddwch straeon am fwyngloddio ym mynyddoedd y Cambria ar deithiau tywys a digwyddiadau arbennig eraill yn ein rhestr digwyddiadau.

Yn 1819, defnyddiodd Augustus Brackenbury o swydd Lincoln hanner ei etifeddiaeth i brynu tir comin oddi wrth y Goron. Roedd trigolion lleol yn pryderu y byddent yn colli eu hawliau pori a thorri mawn.  Buont yn gwrthryfela yn erbyn Brackenbury gan ymosod ar y tŷ a gododd. Aeth ati i godi tŷ â ffos o’i amgylch ond llosgwyd hwnnw hefyd. Cododd drydedd tŷ a’i alw’n Cofadail Heddwch a rhoddwyd llonydd iddo. Darllenwch yr hanes yn llyfr Erian Jones, ‘The War of the Little Englishman Enclosure Riots on a Lonely Welsh Hillside’ (Lolfa).

Degawd ar ôl protest y tyddynwyr a’r crefftwyr yn Nhrefenter ar y Mynydd Bach, cyrhaeddodd Terfysgodd Beca y sir. Er mai taro’r tollbyrth ar hyd y ffyrdd tyrpeg oedd y nod, roedd y terfysgoedd yn arwydd o anfodlonrwydd y bobl o sefyllfa economaidd y cyfnod gan gynnwys y gwrthdaro rhwng y ffermwyr a’r landlordiaid a’r degwm. Ymosododd dynion wedi eu gwisgo mewn dillad merched ar dollbyrth Llanbed a’u dinistrio ar noson 1 Awst 1843. Trodd Rebecca a'r ‘merched’ am Aberaeron, lle daethpwyd â’r fyddin i warchod y wyrcws rhagddynt.

Roedd y pregethwr Undodaidd William Thomas (neu Gwilym Marles, i ddefnyddio’i enw barddol mwy adnabyddus) yn gefnogol iawn o’r ffermwyr a'i bregethau’n corddi'r landlordiaid. Ym 1876, fe'i taflwyd ef a'i gynulleidfa allan o gapel Llwynrhydowen. Yn ôl y sôn, seliodd Dylan Thomas y cymeriad Eli Jenkins yn Dan y Wenallt ar Gwilym Marles a oedd yn hen ewythr iddo.